Źródła › P064
Patent Arcyksiążąt ustanawiający cech św. Michała (szermierzy) w Gandawie (Bruksela, 26 marca 1613)
Patent arcyksiążąt: członkowie muszą uczyć się szermierki; kto zrani kogoś podczas ćwiczeń w szkole, płaci cechowi grzywnę i nie może być ścigany sądownie.
- Typ
- statuty i regulaminy
- Data
- 26 marca 1613
- Miejsce
- Gandawa
- Bractwo
- Cechy św. Michała (Niderlandy, północna Francja)
- Weryfikacja
- odczyt wykorzystanej edycji
- Znaczenie
- 5/5
Pełny przekład wraz z oryginałem ↓
Przepisy w tym źródle
Pełny przekład
Tytuł i petycja (s. 1–2)
Albert ende Isabella Clara Eugenia, Infante van Spagnien, by der gratien Godts Ards-Hertogen van Oostenryk, Hertogen van Bourgondien, van Lotryk, van Brabandt, van Limborg, van Luxembourg, ende van Geldere, Graven van Habsbourg, van Vlaenderen, van Artois, van Bourgondien, van Thirol, Palatin, ende van Henegouw, van Hollandt, van Zeelandt, van Naemen ende van Zutphen: Mark-Graven des Heylig-Ryks van Roomen: Heere ende Vrouwe van Vrieslandt, van Salins, van Mechelen, van de Sadt, Steden, ende Lande van Utrecht, van Overyssel, ende van Groeninge. Allen den gonen die dese jegenwoordige zullen sien Salut.
Albert i Izabela Klara Eugenia, infantka Hiszpanii, z Bożej łaski arcyksiążęta Austrii, książęta Burgundii, Lotaryngii, Brabancji, Limburgii, Luksemburga i Geldrii, hrabiowie Habsburga, Flandrii, Artois, Burgundii, Tyrolu, palatynatu i Hainaut, Holandii, Zelandii, Namur i Zutphen, margrabiowie Świętego Cesarstwa Rzymskiego, pan i pani Fryzji, Salins, Mechelen, miasta, miast i ziemi Utrechtu, Overijssel i Groningen. Wszystkim, którzy ujrzą niniejsze pismo, pozdrowienie.
Doen te weten, dat wy hebben ontfaen die ootmoedige supplicatie van Heere Heuver-Deken, Deken en gemeene Suppoosten van de gone wesende in den Eedt van de Schermers in onse Stadt van GENDT, inhoudende dat hoe wel 't voornoemde Exercitie wel behoorde te wesen het principaelste ende als 't eerlykste meest ter handt getrocken te worden by de Insetene ende namentlyk van den Edeldom der voornoemde Stadt, by dat merkelyk hun-lieden qualyk soude voegen de Wapenen, (daer af sy-lieden schuldig zyn professie te maeken, ende met de selve dagelyks voorsien te gaen) niet ofte emmers qualyk te konnen gebruyken soo t'onsen dienste (dies noodt ende versocht zynde) als t'heur-lieder eygen noodelyke defensie, nogtans bevinden die Vertoonders tot heur-lieden groot leetwesen, dat 't voorseyde Exercitie binnen de voornoemde Stadt niet seer aengetrocken en wort ende merkelyk van den voornoemden Edeldom, denkende zulks te geschieden omme dat 'tselve niet vereert en is van een Gilde ofte Broederschap, soo in de voornoemde Stadt zyn alle andere eerlyke Exercitien, als van den Cruys ende Handt-Boge met 't gene van de Busse,
Niech będzie wiadome, że otrzymaliśmy pokorną prośbę pana starszego dziekana (Heuver-Deken), dziekana i zwykłych członków należących do zaprzysiężonej kompanii szermierzy (Eedt van de Schermers) w naszym mieście Gandawie, oznajmiających, że chociaż wspomniane ćwiczenie winno być najważniejsze i jako najgodniejsze najpowszechniej uprawiane przez mieszkańców, a zwłaszcza przez szlachtę wspomnianego miasta, gdyż nie przystoi im nie umieć posługiwać się bronią lub czynić to źle (są bowiem zobowiązani do jej znajomości i codziennie noszą ją przy sobie), zarówno w naszej służbie (gdy zajdzie potrzeba i zostaną wezwani), jak i we własnej koniecznej obronie, proszący stwierdzają jednak z wielkim żalem, że wspomniane ćwiczenie jest w tym mieście mało uprawiane, zwłaszcza przez wspomnianą szlachtę, co ich zdaniem wynika z tego, że nie zostało ono uhonorowane cechem lub bractwem, jak wszystkie inne godne ćwiczenia we wspomnianym mieście, takie jak strzelanie z kuszy, z łuku i z broni palnej,
jegens de welke 't voorseyde Exercitie van de Schermers, als begrypende alle soorten van Wapenen, dienende soo wel ter noodelyke als ter natuerlyke defensie, te weten Slach-Zweirdt, Rapiere, geheele ende halfve Pycken, ende alle manieren van Wapenen in dagelyksche usantie wesende soo wel als ter offensie, soo wanneer onsen dienst zulks vereysschen soude, behoorde geprefereert te worden; midts dat de voorseyde Bogen ende Bussen qualyk anders konnen geëmployeert worden dan in de offensie daer toe gevoegt dat notoirlyk alle Wapenen behoorden geprefereert te worden in advenante dat men de selve met mindere niet, lemmer-konste (?) soo men notoirlyk de voornoemde Rapieren, Zweirden, ende Pycken kan gebruyken dan de voornoemde Bogen ende Bussen daer toe diversche Instrumenten ende stoffen van doen zyn.
nad które należy przedkładać rzeczone ćwiczenia szermierzy, gdyż obejmują wszelkie rodzaje broni, służące zarówno koniecznej, jak i naturalnej obronie, mianowicie miecz sieczny (Slach-Zweirdt), rapier, piki pełnej i połowicznej długości oraz wszelką broń codziennego użytku, a także do natarcia, gdyby wymagała tego nasza służba; rzeczone łuki i strzelby trudno bowiem wykorzystać inaczej niż do natarcia; do tego dochodzi, że wszelką broń należy, jak powszechnie wiadomo, przedkładać stosownie do tego, na ile można jej używać przy mniejszym … („lemmer-konste” (?)), co, jak powszechnie wiadomo, jest możliwe w przypadku rzeczonych rapierów, mieczy i pik, podczas gdy rzeczone łuki i strzelby wymagają rozmaitych przyrządów i materiałów.
Waerom sy Vertoonders seer ootmoedelyk hebben gebeden dat ons beliefde 't voorseyde Exercitie ter exemptie van 't gone van onse Stede van Brussel, Antwerpen, Brugge ende andere te vereeren met een Broederschap ofte Gilde ter eeren van den Ards-Engel S. MICHIEL, met al zulke vryheden, baeten ende preeminentien als de voorseyde dry andere Gildens binnen onse voorseyde Stadt van GENDT competeren, presenterende te staen tot zulke diensten als ander Gilden van gelyken natuere aen Ons gehouden zyn, ende ten dien eynde hun te verleenen onse opene brieven van Privilegie in de behoorlyke forme alles inder manieren ende op de conditien naervolgende.
Dlatego też wnioskodawcy najpokorniej prosili, abyśmy zechcieli, za przykładem (ter exemptie (?)) naszych miast Brukseli, Antwerpii, Brugii i innych, uhonorować rzeczone ćwiczenie ustanowieniem bractwa lub cechu ku czci św. Michała Archanioła, ze wszystkimi wolnościami, dochodami i przywilejami przysługującymi rzeczonym trzem innym cechom w naszym mieście Gandawie, ofiarując pełnienie takich służb, jakie winne nam są inne cechy podobnego rodzaju, i abyśmy w tym celu udzielili im naszego listu otwartego przywilejowego w należytej formie, wszystko w sposób i na warunkach następujących.
Artykuły I–VIII: stu wolnych mężczyzn, służba miastu, przyjęcie, wyposażenie (s. 2–3)
I. Alvooren, dat onder de Suppoosten van den selven Gilde hondert Keurlyke Mannen vry zullen wesen van de Borgerlyke Wacht. II. Ende in consideratie van den selven Vrydom zullen de voorschreven Mannen (den noodt zulks verheesschende) ende die van 't Magistraet der voornoemde Stede daer toe vermaenende de Proviseerders bereedt wesen met Harnasche ende competente Wapenen, tot alzulke dienste als men hun zal willen employeren, 't zy in 't waeken op 't Stadt-huys oft andersints.
I. Po pierwsze, spośród członków wspomnianego cechu stu wybranych mężczyzn ma być zwolnionych ze straży mieszczańskiej. II. W zamian za to zwolnienie wspomniani mężczyźni (gdy zajdzie potrzeba, a magistrat wspomnianego miasta wezwie do tego prowizorów) mają stawić się w gotowości, ze zbroją i odpowiednią bronią, do takiej służby, do jakiej zechce się ich użyć, czy to do pełnienia straży przy ratuszu, czy do innej.
III. Ende merkelyk soo wanneer binnen de voorseyde Stede (daer af Godt den Heere die wille verhoeden) soude eenig ongerief geschieden van brandt, zal het derde deel van de voornoemde Mannen daer ontrent wesen omme Ordre te geven ofte te ontfangen, ende hun te employeren zulks t'last van die van 't voornoemde Magistraet gedragen zal, ende de twee ander derden van gelyken in zulker occurrentie hun zullen vinden op het Stadt-huys.
III. A zwłaszcza gdyby we wspomnianym mieście (czego niech Pan Bóg uchowa) wydarzyło się nieszczęście pożaru, jedna trzecia wspomnianych mężczyzn ma się tam stawić, by wydawać lub odbierać rozkazy i wykonywać zadania według poleceń wspomnianego magistratu, a pozostałe dwie trzecie mają w takim wypadku również stawić się w ratuszu.
IV. Welke voornoemde hondert Mannen ende ook alle andere Gilde-Broeders zullen staen ter admissie van de voorschreven Proviseerders, behoudens dat daer toe niet en zullen mogen gekoren worden dan Poorters ofte Inwoonders der Stadt van Gendt, van de oude van een-en-twintig jaeren tot t'sestig jaeren inclus wesende Catholyke persoonen. V. Soo van gelyken de destitutie van de gone wesende in 't voorschreven getal, 't zy ter causen van infamie, indispositie van de persoonen, of andersints toestaen zal de voorseyde Proviseerders.
IV. Wspomnianych stu mężczyzn, a także wszyscy pozostali bracia cechowi podlegają przyjęciu przez wspomnianych prowizorów, z zastrzeżeniem, że wybrani mogą być jedynie obywatele lub mieszkańcy miasta Gandawy w wieku od dwudziestu jeden do sześćdziesięciu lat włącznie, będący katolikami. V. Podobnie usuwanie osób należących do wspomnianego grona, czy to z powodu niesławy, niezdatności tych osób, czy z innych przyczyn, należy do wspomnianych prowizorów.
VI. Ende en zullen ook inde selve Gilde niet mogen gekoren worden infame, manslachtige ofte onbewettige persoonen, ja soo wanneer iemant naer dat hy in 't voorschreven Gilde gekomen zal wesen, eenige infamie toekomt, zal by de voornoemde Proviseerders geroyeert worden. VII. Alle de Gilde-broeders t'hunlieder aenkomste zullen gehouden wesen te doen Eedt aen Ons als Graven van Vlaenderen, ende de Weth der Stadt van Gendt getrouw te zyn, ende die Roomsche Kerke ende Religie vooren te staen, ende hun-lieden Gilde-broeders behulpig te zyn, ende voorts al te doen dat eenen treffelyken Gilde-broeder van S. MICHIEL schuldig is te doen.
VI. Do wspomnianego cechu nie wolno wybierać osób okrytych niesławą, zabójców ani osób z nieprawego łoża; co więcej, jeśli ktoś okryje się niesławą już po przyjęciu do wspomnianego cechu, wspomniani prowizorzy mają go skreślić z jego grona. VII. Wszyscy bracia cechowi przy wstąpieniu mają być zobowiązani do złożenia przysięgi wierności nam jako hrabiom Flandrii oraz magistratowi (Weth) miasta Gandawy, obrony Kościoła rzymskiego i religii, niesienia pomocy współbraciom cechowym, a ponadto czynienia wszystkiego, do czego zobowiązany jest godny brat cechu św. Michała.
VIII. Zullen ook alle de Gilde-broeders ende merkelyk de gone wesende van 't voornoemde vry getal (omme met meerder bequaemheyt de Stadt te konnen dienen) schuldig zyn voorsien te wesen van Wapenen als van Corchelet, Gorgeryn, Helmet ende behoorlyk hals-geweir, als van volle Pycke, Partisane, oft Hallebaerde, ende voorts ter Ordonnantie van de voornoemde Proviseerders, die jaerlyks twee-mael als 't hun-lieder best gelegen zal zyn, Huys-soekinge zullen doen, ende zullen de gone in faute bevonden zynde t'elker reyse verbeuren eenen Gulden, d'een helft tot profyte van de Capelle van 't selve Gilde, ende d'ander helft tot hulpe van de onkosten van 't voorseyde besoek.
VIII. Także wszyscy bracia cechowi, a zwłaszcza należący do wspomnianej liczby wolnych braci (aby mogli sprawniej służyć miastu), mają obowiązek zaopatrzyć się w uzbrojenie, takie jak półzbroja, obojczyk, hełm i odpowiednia broń na szyję (hals-geweir), pełnowymiarowa pika, partyzana lub halabarda, a ponadto zgodnie z zarządzeniem wspomnianych prowizorów, którzy dwa razy w roku, w dogodnym dla siebie czasie, mają przeprowadzać przeglądy po domach; ci zaś, u których stwierdzone zostaną braki, zapłacą za każdym razem jednego guldena, w połowie na rzecz kaplicy wspomnianego cechu, a w drugiej połowie na pokrycie kosztów wspomnianego przeglądu.
Artykuły IX–XI: szermierka, szkoła w niedziele i święta, obrażenia odniesione podczas walki (s. 3)
IX. Welke voornoemde Gilde-broeders ook gehouden zullen zyn te leeren spelen met zulke Wapenen als daer toe sy meest genegen zullen wesen.
IX. Rzeczeni bracia cechowi będą również zobowiązani uczyć się szermierki taką bronią, do jakiej będą mieli największą skłonność.
X. Voorts zullen de voorschreven Gilde-broeders naer dien heur-lieden Dienst in haer-lieder Capelle van den Gilde gedaen zal zyn, 's Sondaegs ende 's Heyligdags vrylyk geheel den dag mogen op haer-lieder Schole te spelen, ende heur-lieder konste exerceren, sonder ter dier causen gecalengiert ofte eenigsints gequelt te mogen worden, behoudens 'tselve niet en geschiede onder de Hoog-Misse.
X. Ponadto wspomniani bracia cechowi, po zakończeniu nabożeństwa w swojej kaplicy cechowej, mogą swobodnie szermować przez cały dzień w niedziele i święta w swojej szkole i ćwiczyć swą sztukę, bez pobierania od nich opłat ani niepokojenia ich z tego powodu w jakikolwiek sposób, pod warunkiem że nie odbywa się to podczas sumy.
XI. Item dat soo wie by ongelyke in 't voorseyde Spel op de voornoemde Schole of andere plaetsen daer toe bevrydt met Schole-Wapenen iemandt gerackte te quetsen ofte kranken, ('twelke Godt wille behoeden) dat hy zal mogen gestaen, midts betaelende de boete daer toe gestelt ofte te stellen by de voornoemde Proviseerders, sonder ter selve oorsaeke gerechercheert te mogen worden niet meer by Justitie dan by Partye geintereseerde.
XI. Podobnie, ktokolwiek przez nieszczęśliwy przypadek (by ongelyke) podczas wspomnianych ćwiczeń w rzeczonej szkole lub w innych miejscach objętych stosownym przywilejem zrani lub okaleczy kogoś bronią ćwiczebną (czego Boże uchowaj), może pozostać (bezkarny), uiściwszy grzywnę ustanowioną lub mającą zostać ustanowioną za to przez wspomnianych prowizorów, bez ścigania z tej samej przyczyny przez wymiar sprawiedliwości ani przez stronę zainteresowaną.
Artykuły XII–XIX: prowizorzy, ordynacje, grzywny, jurysdykcja, mistrzowie (s. 3–4)
XII. Item dat de voornoemde Proviseerders tot beter directie van de voornoemde Gilde zullen vermogen te stellen ende maeken al zulke Ordonnantien als 't heur-lieder goedtdunken zal, alles op 't adveu van Heere ende Weth der voornoemde Stadt. XIII. Ende dat de boeten die iemandt uyt krachte van de voorseyde Ordonnantie zal komen te incurreren, zullen liggen in parate executie, daer toe zullen mogen geëmployeert worden alle Officieren 't zy der voornoemde Stadt als van den Raede in Vlaenderen.
XII. Ponadto rzeczeni prowizorzy, dla lepszego zarządzania rzeczonym cechem, mogą ustanawiać i wydawać wszelkie ordynacje, jakie uznają za stosowne, wszystkie za zgodą pana i magistratu rzeczonego miasta. XIII. Grzywny zaś, na które ktokolwiek zostanie skazany na mocy rzeczonej ordynacji, mają podlegać egzekucji w trybie uproszczonym, a do jej przeprowadzenia można powołać wszystkich urzędników, zarówno rzeczonego miasta, jak i Rady Flandrii.
XIV. Dat ook de selve Proviseerders primitivelyk kennisse zullen hebben van alle de geschillen op heur-lieder Schole ofte t'heur-lieder Vergaderinge gerezen, 'tzy ter causen van de voorseyde spelen, ofte andersints, behoudens 't Appel van Partye voor Schepenen vander Keure. XV. Welke voorseyde Proviseerders zullen wesen in getalle van twaelf ende over-gegeven wesen aen Heere ende Weth omme by hun-lieden geadvoueert ende geconfirmeert te zyn, de welke daer naer by gemeene Vryhede zullen mogen kiesen acht dagen naer hun-lieder aenkomste eenen Oversten uyt eene van beede de Banken van Schepenen der voornoemde Stadt op 't adveu ende aggreatie alsvooren.
XIV. Ci sami prowizorzy mają również rozpoznawać w pierwszej instancji wszelkie spory powstałe w ich szkole lub na ich zgromadzeniu, czy to z powodu wspomnianych ćwiczeń szermierczych, czy z innej przyczyny, z zachowaniem prawa strony do odwołania się do ławników Keure. XV. Wspomnianych prowizorów ma być dwunastu i mają zostać przedstawieni panu i magistratowi do zatwierdzenia i potwierdzenia przez nich; następnie mogą we wspólnym głosowaniu, w ciągu ośmiu dni od objęcia urzędu, wybrać zwierzchnika (Oversten) spośród członków jednej z dwóch ław wspomnianego miasta, za zgodą i zatwierdzeniem jak wyżej.
XVI. Item zullen de selve Geswoorne alle jaeren vernieuwt worden binnen d'Octave van S. MICHIEL. XVII. Welke vernieuwinge gedaen zal worden by de af-gegaen Proviseerders. XVIII. Ende zullen de eerste Proviseerders in Eede gestelt worden by de vervolgers van desen, ter interventie van de welke zullen gemaekt worden de politique Ordonnantien dienende tot directie van de vruchtbaere instellinge van de selve Gilde. XIX. Ende zal ook ter dispositie van de voornoemde Proviseerders staen te nemen al zulke Meesters ten dienste van de selve Gilde als 't hun-lieden goedt-dunken zal, onkost de voornoemde Stadt, ende de selve ook te destitueren soo wanneer sy-lieden zulks bevonden te meriteren.
XVI. Podobnie skład wspomnianych zaprzysiężonych winien być odnawiany co roku w oktawie św. Michała. XVII. Odnowienia tego dokonują ustępujący prowizorzy. XVIII. Pierwsi zaś prowizorzy zostaną zaprzysiężeni przez inicjatorów (vervolgers) tej sprawy, z których udziałem zostaną ustanowione przepisy porządkowe służące pomyślnemu zorganizowaniu wspomnianego cechu. XIX. W gestii wspomnianych prowizorów będzie również przyjmowanie na służbę wspomnianego cechu takich mistrzów, jakich uznają za odpowiednich, bez kosztów dla wspomnianego miasta, a także zwalnianie ich, gdy uznają, że na to zasłużyli.
Zatwierdzenie i data (Bruksela, 26 marca 1613; s. 4)
Soo is 't dat wy 't gone voorschreven gemerkt ende daer op gehadt 't advys van onse lieve ende getrouwe die President ende Luyden van onsen Provincialen Raede in Vlaenderen, gehoort die Schepenen vander Keure van onse voorseyde Stadt van GENDT, genegen wesende ter bede ende begeirte van de voorseyde Supplianten, hebben de selve geoctroyeert, gejont ende geaccordeert, Octroyeren, jonnen ende accorderen uyt onse sonderlinge gratie by dessen te mogen stichten ende oprechten binnen onse voorschreven Stadt van GENDT, een Gilde ende Broederschap van de Schermers ter eeren ende onder de protectie van den Ards-Engel S. MICHIEL, inder selver voegen ende manieren als is begrepen in de bovenschreven Artikelen die wy hebben geratifieert ende geapprobeert, ratifieren ende approberen by desen, […] Des t'Oorconden soo hebben wy onsen grooten Zegel hier op doen hangen: Gegeven in onse Stadt van Brussel den 26. Maerte in 't jaer ons Heeren 1613. Geparapheert O. V. F. onderstondt by de Erds-Hertogen in hunnen Raede geteekent F. DE GROOTE.
Przeto my, rozważywszy powyższe i zasięgnąwszy w tej sprawie rady naszych drogich i wiernych prezydenta oraz członków naszej Rady Prowincjonalnej we Flandrii, wysłuchawszy ławników Keure naszego wspomnianego miasta Gandawy, przychylając się do prośby i życzenia wspomnianych petentów, pozwoliliśmy, przyznaliśmy i nadaliśmy im oraz niniejszym pozwalamy, przyznajemy i nadajemy z naszej szczególnej łaski prawo założenia i ustanowienia w naszym wspomnianym mieście Gandawie cechu i bractwa szermierzy ku czci i pod opieką św. Michała Archanioła, w takiej formie i w taki sposób, jak zawarto w wyżej spisanych artykułach, które zatwierdziliśmy i zaaprobowaliśmy oraz niniejszym zatwierdzamy i aprobujemy, […] Na świadectwo czego poleciliśmy przywiesić do niniejszego dokumentu naszą wielką pieczęć. Dano w naszym mieście Brukseli dnia 26 marca roku Pańskiego 1613. Parafowano O. V. F.; poniżej: Z polecenia Arcyksiążąt na ich Radzie, podpisano F. de Groote.
Szczegóły źródła
- ID
- P064
- Typ
- statuty i regulaminy
- Data
- 26 marca 1613
- Miejsce
- Gandawa
- Państwo (obecnie)
- Belgia
- Język
- Niderlandzki
- Bractwo
- Cechy św. Michała (Niderlandy, północna Francja)
- Autor
- Albert a Izabela, arcivojvodovia
- Archiwum
- Stadsarchief Gent (signatúra fondu nezistená)
- Znaczenie
- trafność 5 z 5
- Weryfikacja
- odczyt wykorzystanej edycji
To źródło przywołuje
- P030 Statut bractwa przysiężnego i sztuki szermierczej św. Michała w Tournai (1585)
Cytowane przez
- P065 Vanderhaeghen: założenie gandawskiego cechu św. Michała na podstawie rachunków założyciela
- P072 Claeys: gandawski cech św. Michała, przywilej z 1613 roku i przepisy z 1616 roku
- P122 La bibliographie de l'escrime ancienne et moderne
Notatki badawcze (po słowacku)
- Pełne brzmienie znajduje się w druku z 1723 (P063), s. 1–5: patent arcyksiążąt, ‚Gegeven in onse Stadt van Brussel den 26.
- Wnioskodawcy powołują się na gildie w Brukseli, Antwerpii i Brugii.
- O szermierce: art. IX obowiązek nauki szermowania; X szermierka w niedziele i święta ‚op haer-lieder Schole‘; XI kto podczas walki w szkole zrani kogoś bronią szkolną, zapłaci grzywnę ustaloną przez Proviseerders i nie może być ścigany ani przez sąd, ani przez poszkodowanego; XII prawo wydawania ordonansów; XIV spory wynikłe w szkole rozstrzygają Proviseerders; XIX przyjmują mistrzów.
- Literatura: Vanderhaeghen 1873 (P065) – według niego prokurator w 1612 zażądał statutów z Brugii, Brukseli, Ieper, Tournai i Maastricht; Claeys 1887 (P072).
- XIX: prowizorzy przyjmują i zwalniają mistrzów bez kosztów dla miasta.
- XI: zranienie bronią szkolną podczas szkoły szermierczej podlega karze pieniężnej i nie jest ścigane ani przez sąd, ani przez stronę poszkodowaną.