Źródła do dziejów cechów szermierczych
Język strony · Polski

Źródła › P392

Listy patentowe Ludwika XIII przeciwko nadawaniu mistrzostwa z protekcji (Chantilly, marzec 1635) oraz sprawa Jeana Pillarda, mistrza stajni królewskich (1642–1643)

Król unieważnia tytuły mistrzowskie nadane z protekcji i wymaga egzaminu oraz wykonania sztuki mistrzowskiej; mistrz stajni królewskich musiał zamknąć swą miejską salę mimo królewskiego patentu.

Typ
statuty i regulaminy
Data
1635-03 (zarejestrowane w Parlamencie 21. 1. 1636); Pillard 18. 7. i 6. 10. 1642, Grand Conseil 30. 6. 1643
Miejsce
Paryż
Bractwo
Francuskie wspólnoty mistrzów szermierki
Edycja
Daressy 1888 (P024), s. 61–67 a 68; G. Letainturier-Fradin, Les joueurs d'épée (Paris 1905), s. 183–190
Weryfikacja
odczyt wykorzystanej edycji
Znaczenie
4/5

Pełny przekład wraz z oryginałem ↓

Przepisy w tym źródle

Fragmenty tekstu według tematów. Temat prowadzi do porównania z innymi miastami, artykuł — do tekstu poniżej.

Pełny przekład

Przekład roboczy opiera się na wersji angielskiej lub słowackiej. Każdemu akapitowi towarzyszy tekst oryginalny.

Znak ¶ obok ustępu jest odsyłaczem do tego właśnie miejsca w tekście.

Listy patentowe Ludwika XIII, marzec 1635

[s. 184] LOUIS, par la grâce de Dieu, Roy de France et de Navarre, à tous présens et advenir, salut.

Ludwik, z Bożej łaski król Francji i Nawarry, wszystkim obecnym i przyszłym pozdrowienie.

¶ 1

Nous savons combien il est important pour la sûreté de nostre estat, pour la discipline militaire et pour le repos public que les gentils hommes ou autres de condition roturière qui veulent faire profession des armes, reçoivent les premiers préceptes, instructions et adresses pour le maniement d'icelles, des maistres qui sont non seulement bien expérimentés au faict d'armes, mais encore qui soient de bonne vie, mœurs et conversation religieuse catholique, apostolique et romaine et bien affectionnez à nostre service, et que c'est ce qui auroit meu les rois nos prédécesseurs à faire plusieurs statutz et ordonnances pour estre gardées et observées par lesdits maistres

Wiemy, jak ważne dla bezpieczeństwa naszego państwa, dyscypliny wojskowej i spokoju publicznego jest, aby szlachcice lub inni ludzie stanu pospolitego, którzy pragną poświęcić się sztuce władania bronią, otrzymywali pierwsze zasady, nauki i umiejętności posługiwania się nią od mistrzów nie tylko wielce doświadczonych we władaniu bronią, lecz także odznaczających się dobrym życiem, obyczajami i postępowaniem w religii katolickiej, apostolskiej i rzymskiej oraz szczerze oddanych naszej służbie; i że to właśnie skłoniło królów, naszych poprzedników, do ustanowienia szeregu statutów i ordynacji, których wspomniani mistrzowie mają przestrzegać,

¶ 2

et spécialement le roy Henry troisiesme, lequel par ses Lettres patentes en forme de charte du mois de décembre 1585, réformant les anciens statutz et ordonnances dudict art pour éviter aux grands inconvéniens qui estoient arrivez de la liberté que les veuves des dicts maistres avoient de faire enseigner le dict art et exercice des armes, et de ce que chacun pouvoit parvenir à la dicte maistrise après deux ans d'apprentissage, voulut et ordonna que doresnavant les dictes veuves, ne pourroient faire enseigner le dict art ni tenir salle pour cest effet; et que nul ne pourroit parvenir à la dicte maistrise qu'au préalable il n'eust servi les dicts maistres de prévost ou garde-salle l'espace de quatre ans entiers et qu'il n'y pourroit estre receu qu'après avoir faict bonne et suffisante expérience et chef d'œuvre,

a zwłaszcza król Henryk Trzeci, który swymi listami patentowymi w formie przywileju z grudnia 1585, reformując dawne statuty i ordynacje rzeczonej sztuki, aby zapobiec wielkim szkodom wynikłym ze swobody wdów po rzeczonych mistrzach w zlecaniu nauczania rzeczonej sztuki i ćwiczeń we władaniu bronią oraz z tego, że każdy mógł uzyskać rzeczone uprawnienia mistrzowskie po dwóch latach nauki, postanowił i zarządził, aby odtąd rzeczone wdowy nie mogły zlecać nauczania rzeczonej sztuki ani utrzymywać w tym celu sali; i aby nikt nie mógł uzyskać rzeczonych uprawnień mistrzowskich, jeśli wcześniej nie służył rzeczonym mistrzom jako pomocnik mistrza lub garde-salle przez cztery pełne lata, oraz aby nie mógł zostać do nich dopuszczony inaczej niż po należytym i wystarczającym zaliczeniu próby i majstersztyku;

¶ 3Egzamin i stopniePrawo do prowadzenia szkoły

et qu'au préjudice de ce, un nommé Etienne Lasset s'estant voulu introduire à la dicte maistrise sans servir les dicts maistres, faict expérience ni chef d'œuvre en vertu de certaines lettres de maistrise par lui obtenues, le dict seigneur par autres lettres patentes du mois de juin 1586 ordonne que nul ne seroit receu maistre audict art qu'il n'aye préalablement faict le dict apprentissage et bien [s. 185] expérimenté en iceluy quelques lettres de maistrise qu'il puisse avoir obtenues par surprise ou autrement, lesquelles ansamble toutes celles qu'on pourroit par après obtenir, le dict seigneur par ses dictes lettres casse, révoque et annule, ce qui est pareillement confirmé par autres lettres patentes du feu roy Henry le Grand, nostre très honoré seigneur et père, du mois de décembre 1588

a ponieważ z uszczerbkiem dla tego postanowienia niejaki Étienne Lasset próbował uzyskać rzeczone mistrzostwo bez odbycia służby u rzeczonych mistrzów, bez egzaminu ani pracy mistrzowskiej, na mocy pewnych uzyskanych przez siebie dokumentów mistrzowskich, rzeczony pan innymi listami patentowymi z czerwca 1586 zarządził, że nikt nie ma być dopuszczony do godności mistrza rzeczonej sztuki, jeśli uprzednio nie odbył rzeczonej nauki i nie nabył w niej należytego doświadczenia, bez względu na to, jakie dokumenty mistrzowskie uzyskałby podstępem lub w inny sposób; dokumenty te, wraz ze wszystkimi, które mogłyby zostać uzyskane później, rzeczony pan swoimi rzeczonymi listami uchyla, odwołuje i unieważnia; zostało to również potwierdzone innymi listami patentowymi zmarłego króla Henryka Wielkiego, naszego najczcigodniejszego pana i ojca, z grudnia 1588;

¶ 4

et même que par arrest de nostre cour de Parlement du 12 août 1621, fut ordonné que le nommé Bauvarelle pourveu par lettres de la maistrise en faict d'armes ne seroit receu en icelle qu'après avoir fait expérience avec six maistres et quatre sortes d'armes.

a ponadto wyrokiem naszego sądu Parlement z 12 sierpnia 1621 zarządzono, że niejaki Bauvarelle (= Banvarelle), któremu nadano dokumentem mistrzostwo w szermierce, nie może zostać do niego dopuszczony, dopóki nie przejdzie egzaminu z sześcioma mistrzami w czterech rodzajach broni.

¶ 5

Toutes lesquelles observations nous estimons d'autant plus nécessaires et importantes, qu'au moyen d'icelles tous ceux qui parviendront à la dicte maistrise seront d'aultant plus habiles et expérimentez et nous aurons en iceulx une plus grande confiance pour l'instruction et éducation de ceulx qui vouldront sçavoir la profession des armes, lesquels estant formez par le bon exemple, bonne vie, mœurs, conversation, fidellité et affection à nostre service, les dicts maistres nous serviront avecque plus de capacité, affection et fidellité que s'ils avoient été institués, adressés par personnes estrangières, de mauvaise vie et conversation, subjectz ou pensionnaires de princes ennemis de nostre couronne

Wszystkie te przepisy uznajemy za tym bardziej konieczne i ważne, że dzięki nim wszyscy, którzy osiągną rzeczone mistrzostwo, będą bieglejsi i bardziej doświadczeni, a my będziemy mogli z większą ufnością powierzać im nauczanie i wychowanie tych, którzy pragną uczyć się profesji szermierczej; ci zaś, ukształtowani przez dobry przykład, dobre życie, obyczaje, postępowanie, wierność i oddanie rzeczonych mistrzów naszej służbie (?), będą nam służyć z większą biegłością, oddaniem i wiernością, niż gdyby nauczali ich i szkolili cudzoziemcy złego życia i postępowania, poddani lub pobierający pensje od książąt wrogich naszej koronie,

¶ 6

qui se pourroient introduire en ladicte maistrise soubz prétexte des lettres qui sont créées pour les joieux avènemens, naissances, mariages ou titres des enfans de France et par ce moyen prenant une grande ordinaire fréquentation avecque la noblesse et aultres gens propres à porter les armes au moyen des assemblées qui se font journellement chez eulx pourroient par mauvaises pratiques et menées les destourner du service et fidellité qu'ilz nous doivent,

którzy mogliby uzyskać wspomnianą godność mistrzowską pod pozorem listów wystawianych z okazji radosnych wstąpień na tron, narodzin, ślubów lub nadania tytułów dzieciom Francji, a utrzymując w ten sposób rozległe i stałe kontakty ze szlachtą oraz innymi ludźmi zdolnymi do noszenia broni, dzięki zgromadzeniom odbywającym się codziennie w ich domach, mogliby niegodziwymi praktykami i intrygami odwieść ich od należnej nam służby i wierności;

¶ 7

à la recherche des quelles lettres les dicts estrangers ou aultres gens non expérimentez et de mauvaise vie se rendroient d'aultant plus curieux qu'au moyen du grand soin, travail et diligence des maistres à présent exerçans en nostre bonne ville de Paris, exercice et expérience des armes y est venu à un tel degré de perfection qu'au lieu que par le passé nos subjects avoient accoustumé d'aller dans les pays estrangiers pour y apprendre ledict exercice et maniement des armes, après les estrangiers sont contrainctz de venir en France pour cet effect.

a wspomniani cudzoziemcy lub inni niedoświadczeni ludzie złego prowadzenia zabiegaliby o takie dokumenty tym gorliwiej, że dzięki wielkiej trosce, pracy i pilności mistrzów obecnie działających w naszym dobrym mieście Paryżu ćwiczenia i sztuka władania bronią osiągnęły tam taki stopień doskonałości, iż podczas gdy dawniej nasi poddani zwykli udawać się do obcych krajów, aby uczyć się wspomnianych ćwiczeń i posługiwania się bronią, teraz cudzoziemcy muszą w tym celu przybywać do Francji.

¶ 8

A ces causes, nous a l'example de nos prédécesseurs désirant pourveoir à ce que telz inconveniens ne puissent arriver, nous estant fait représenter en nostre Conseil les dictes lettres [s. 186] et arrest, ensamble celles données en faveur des maistres apoticaires, barbiers, chirurgiens, orfebvres, maistres des monnoies, pelletiers, bonnetiers et escrivains par lesquels les dicts arts et métiers sont exceptés de la création des dictes lettres de maistrise, et considérant le peu d'importance d'iceulx qui ne concernent que les personnes singulières de nos subjectz au regard du dict art et maistrise en faict d'armes et jeu d'escrime qui concerne le repos public, la discipline militaire et la conservation de nostre estat ;

Z tych powodów, idąc za przykładem naszych poprzedników i pragnąc zapobiec takim szkodom, po przedłożeniu nam w naszej Radzie rzeczonych dokumentów i orzeczenia wraz z dokumentami wydanymi na rzecz mistrzów aptekarskich, balwierzy, chirurgów, złotników, mincerzy, kuśnierzy, czapników i mistrzów pisma, na mocy których owe sztuki i rzemiosła są zwolnione z ustanawiania rzeczonych listów mistrzowskich; a zważywszy na niewielką wagę owych rzemiosł, dotyczących jedynie poszczególnych osób spośród naszych poddanych, w porównaniu ze wspomnianą sztuką i mistrzostwem władania bronią i szermierki, które dotyczą pokoju publicznego, dyscypliny wojskowej i zachowania naszego państwa,

¶ 9

Avons, de l'advis de nostre dict Conseil et de nostre grâce espéciale plaine puissance et auctorité royale, dict, ordonné et déclaré, disons, ordonnons et déclarons, voullons et nous plaist que doresnavant et a toujour nul ne puisse montrer ou enseigner le dict art et exercice d'armes et jeu d'escrime en cestuy nostre royaume et speciallement en nostre ville et faulx bourgs de Paris, en salle, en chambre ou aultrement s'il n'est maistre d'espérience et chef-d'œuvre,

za radą naszej wspomnianej Rady, z naszej szczególnej łaski, pełni władzy i królewskiego autorytetu, postanowiliśmy, zarządziliśmy i ogłosiliśmy, a niniejszym postanawiamy, zarządzamy i ogłaszamy, chcemy i taka jest nasza wola, aby odtąd i na zawsze nikt nie mógł pokazywać ani nauczać wspomnianej sztuki i ćwiczeń w broni oraz szermierce w naszym królestwie, a zwłaszcza w naszym mieście Paryżu i na jego przedmieściach, w sali, w izbie ani w inny sposób, chyba że jest mistrzem przyjętym po egzaminie i wykonaniu sztuki mistrzowskiej,

¶ 10Prawo do prowadzenia szkoły

nonobstant toutes lettres de maistrise pour quelque cause ou occasion qu'elles soient ou puissent estre créées soit pour joieux avènement, naissance, mariage, tiltre des Enfans de France ou aultrement, en quelque sorte et manière que ce soit, de la création, don, octroy ou succession desquelles avons excepté, exceptons et réservons par ces présentes ledict art et maistrise en faict d'armes et jeu d'escrime, en la mesme forme et manière que les dicts maistres apoticaires, barbiers, chirurgiens, orfebvres, maistres des monnoies, pelletiers, bonnetiers et escrivains en sont exempts et réservés,

bez względu na jakiekolwiek listy mistrzowskie, z jakiejkolwiek przyczyny lub okazji są lub mogą być ustanawiane, czy to z okazji radosnego wstąpienia na tron, narodzin, ślubu, nadania tytułu dzieciom Francji czy w jakikolwiek inny sposób; spod ich ustanowienia, darowania, nadania lub dziedziczenia wyłączyliśmy, wyłączamy i zastrzegamy niniejszym wspomnianą sztukę i mistrzostwo w broni oraz szermierce, w tej samej formie i w ten sam sposób, w jaki wyłączeni i zastrzeżeni są od nich wspomniani mistrzowie aptekarscy, balwierze, chirurdzy, złotnicy, mincerze, kuśnierze, czapnicy i mistrzowie pisma;

¶ 11

et ou aulcunes des dictes lettres se trouveroient expédiées, en vertu des édictz cy-devan faictz et celle que par surprise ou aultrement pourroient estre cy-après expédiées, mesme celles expédiées en faveur du tiltre de la Duchesse de Savoye, acquis à nostre très-chière et très-amée sœur, Christine de France, par nostre esdit du mois de décembre mil six cens trente-trois, nous ne voullons avoir lieu pour ledict art et maistrise en faict d'armes et jeu d'escrime, en tand que besoin seroit les avons cassés, révoqués et annullés et par ces présentes les cassons, revoquons et annullons,

a gdyby okazało się, że którykolwiek ze wspomnianych listów został już wydany na mocy wcześniejszych edyktów lub został wydany w przyszłości przez podstęp bądź w inny sposób, w tym listy wydane z racji tytułu księżnej Sabaudii nabytego przez naszą najdroższą i umiłowaną siostrę Christine de France na mocy naszego edyktu z grudnia 1633, wolą naszą jest, aby nie miały one zastosowania do rzeczonej sztuki i mistrzostwa we władaniu bronią i szermierce; w niezbędnym zakresie uchyliliśmy je, odwołaliśmy i unieważniliśmy, a niniejszym uchylamy je, odwołujemy i unieważniamy;

¶ 12Egzamin i stopnie

deffendons à tous nos juges et officiers d'y avoir aucun égard et aux dicts scindicqz jurez maistres au dict faict d'armes, de recevoir et admettre aucun en la dicte maistrise en vertu des dictes lettres, à paine de cassation et nullité des réceptions et de trois mille livres d'amande contre ceux des dicts syndicqz, jurez et maistres qui auront favorisé ou procédé à leur réception.

zakazujemy wszystkim naszym sędziom i urzędnikom uwzględniania ich w jakikolwiek sposób, a wspomnianym syndykom, mistrzom przysięgłym i mistrzom szermierki — przyjmowania i dopuszczania kogokolwiek do wspomnianej godności mistrzowskiej na mocy wspomnianych pism, pod karą uchylenia i nieważności przyjęć oraz grzywny w wysokości trzech tysięcy liwrów nakładanej na tych syndyków, mistrzów przysięgłych i mistrzów, którzy poparli lub przeprowadzili ich przyjęcie.

¶ 13Nadzór i sędziowanie

[s. 187] Cy donnons en mandement à nos amez et féaulx les gens tenant nostre Cour de Parlement à Paris, prévost du dict lieu, baillis du Palais ou leur lieutenant et à tous nous aultres justiciers et officiers qu'il appartiendra que ceste nostre présente déclaration, ils aient à faire lire, publier et enregistrer ès registres de leurs cours, juridictions, icelles entretenir, garder et observer inviolablement, sans souffrir qu'il y soit contrevenu, contraignant a ce faire souffrir et obéir tous ceulx qu'il appartiendra par toutes voyes deues et raisonnables nonobstant opposition et appellations quelzconques pour lesquelles nous voullons estre différé.

Nakazujemy zatem naszym umiłowanym i wiernym sprawującym sądy w naszym Parlamencie w Paryżu, prewotowi rzeczonego miejsca, baliwom Pałacu lub ich zastępcom oraz wszystkim pozostałym naszym sędziom i urzędnikom, których to dotyczy, aby polecili odczytać, ogłosić i wpisać niniejszą naszą deklarację do ksiąg swoich sądów i jurysdykcji, nienaruszalnie ją zachowywali, utrzymywali i przestrzegali, nie dopuścili do żadnych działań wbrew niej oraz wszelkimi należnymi i rozsądnymi środkami przymuszali wszystkich, których to dotyczy, do jej uznania i posłuszeństwa, bez względu na jakiekolwiek sprzeciwy i apelacje, z powodu których (wykonanie) nie ma ulec opóźnieniu (?).

¶ 14

Car tel est nostre plaisir, nonobstant aussi toutes autres ordonnances, edictz lettres ou autres choses généralement quelzconques à ces présentes contraires, aux quelles et aux dérogatives y contenues, nous avons dérogé et dérogeons par ces présentes signées de nostre main, et afin que ce soit chose ferme et estable a tousjours, nous y avons faict mettre et apposer nostre scel, sauf en aultres choses nostre droit et l'aultruy en touttes.

Taka jest bowiem nasza wola, bez względu również na wszelkie inne ordynacje, edykty, pisma lub jakiekolwiek inne postanowienia sprzeczne z niniejszym dokumentem, od których oraz od zawartych w nich klauzul derogacyjnych odstąpiliśmy i odstępujemy mocą niniejszego dokumentu podpisanego naszą ręką; aby zaś pozostał on mocny i trwały po wsze czasy, kazaliśmy przyłożyć i przytwierdzić do niego naszą pieczęć, z zastrzeżeniem naszego prawa w innych sprawach oraz praw innych osób we wszystkich sprawach.

¶ 15

Donné à Chantilly au mois de mars l'an de grâce mil six cens trente-cinq. Signé : LOUIS. Et sur le reply : Par le Roy, De Lomenie

Dano w Chantilly w miesiącu marcu roku łaski 1635. Podpisano: Louis. A na zakładce: Z rozkazu Króla, De Loménie.

¶ 16

Et scellé du grand sceau de cire verte et lacs de soye rouge et verte. Registré oï le Procureur Général du Roy, pour estre exécuté selon leur forme et teneur, à Paris, en Parlement, le vingt-uniesme jour de janvier, mil six cens trente-six. Signé : Du Tillet. Collation faicte à l'original. Guyet

I opieczętowano wielką pieczęcią w zielonym wosku na sznurach z czerwonego i zielonego jedwabiu. Wpisano do rejestru po wysłuchaniu królewskiego prokuratora generalnego, do wykonania zgodnie z formą i treścią, w Paryżu, w Parlamencie, dnia 21 stycznia 1636. Podpisano: Du Tillet. Skolacjonowano z oryginałem. Guyet.

¶ 17

Jean Pillard, mistrz szermierki stajni królewskich (ustęp z późniejszego listu patentowego)

[s. 190] En conséquence de quoy les gens tenant Requestes de nostre Palais à Paris, auroient par sentence des 18 juillet et 6 octobre 1642 condamné Jean Pillard, maître tireur d'armes de nos Escuries, qui vouloit faire l'exercice du dit art en nostre ville de Paris, suivant les Lettres et Brevet de permission par luy obtenu de nostre dit feu Seigneur et Père les 20 avril 1637 et 12 janvier 1642, à faire fermer sa salle, avec deffense de faire aucun exercice hors de nos dites Escuries : Et sur le refus, ordonné que ladite salle seroit fermée par un des Huissiers des dites Requestes, et les fleurets et autres ustensiles du dit Pillard saisis.

W następstwie tego sędziowie Requêtes naszego Pałacu w Paryżu wyrokami z 18 lipca i 6 października 1642 nakazali Jeanowi Pillardowi, mistrzowi szermierki naszych stajen, który pragnął uprawiać wspomnianą sztukę w naszym mieście Paryżu na podstawie listów i brewetów zezwolenia uzyskanych od naszego wspomnianego zmarłego pana i ojca 20 kwietnia 1637 i 12 stycznia 1642, zamknąć jego salę, zakazując prowadzenia jakichkolwiek ćwiczeń poza naszymi wspomnianymi stajniami; wobec jego odmowy zarządzili, aby jeden z woźnych wspomnianych Requêtes zamknął tę salę oraz zajął florety i pozostały sprzęt wspomnianego Pillarda.

¶ 18Prawo do prowadzenia szkołyNadzór i sędziowanie

Et nostre Grand Conseil par Arrest du 30 juin 1643, faisant droict sur l'opposition, par lesdits supplians à l'intérinement d'autres Lettres du 2 novembre 1642 portant confirmation de ladite permission d'exercer par ledit Pillard ledit art et tenir salle ouverte en nostre ville et faux-bourgs de Paris, auroit ordonné que les susdites sentences des Requestes de Notre Palais de Paris seroient exécutées selon leur forme et teneur et fait deffense au dit Pillard, de s'ayder des dites Lettres, ny tenir salle ouverte en nostre ville et faux-bourgs de Paris, etc.....

A nasza Grand Conseil, wyrokiem z 30 czerwca 1643, rozstrzygając sprzeciw wspomnianych petentów wobec zatwierdzenia innych listów z 2 listopada 1642, potwierdzających zezwolenie udzielone wspomnianemu Pillardowi na uprawianie rzeczonej sztuki i prowadzenie otwartej sali w naszym mieście Paryżu i na jego przedmieściach, nakazała wykonanie wspomnianych wyroków Requêtes naszego Pałacu w Paryżu zgodnie z ich formą i treścią oraz zabroniła wspomnianemu Pillardowi korzystania z rzeczonych listów i prowadzenia otwartej sali w naszym mieście Paryżu i na jego przedmieściach itd.

¶ 19

Szczegóły źródła

ID
P392
Typ
statuty i regulaminy
Data
1635-03 (zarejestrowane w Parlamencie 21. 1. 1636); Pillard 18. 7. i 6. 10. 1642, Grand Conseil 30. 6. 1643
Miejsce
Paryż
Państwo (obecnie)
Francja
Język
francuski
Bractwo
Francuskie wspólnoty mistrzów szermierki
Autor
Ľudovít XIII.; Ľudovít XIV. (lettres patentes)
Archiwum
Archives nationales, X1a 8652, fol. 523; BnF F 2236; Statuts et Règlements des Maîtres d'Armes (1756 a 1760), s. 1
Edycja
Daressy 1888 (P024), s. 61–67 a 68; G. Letainturier-Fradin, Les joueurs d'épée (Paris 1905), s. 183–190
Digitalizacja / opis katalogowy
https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bd6t5341446q
Znaczenie
istotność 4 z 5 zapis czynności ukazujący stosowanie przepisu w praktyce (list mistrzowski, egzamin, orzeczenie)
Weryfikacja
odczyt wykorzystanej edycji
Notatki badawcze (po słowacku)

Notatki robocze dotyczące źródła, do czasu opracowania tekstu redakcyjnego. Pojedyncze ustalenia, nie ciągły wywód.